Doğrudan Temin ile Yapılan Bazı Alımlarda Mevzuat Hükümlerine Uyulmaması

Aliakent A.Ş. tarafından doğrudan temin suretiyle gerçekleştirilen alımların bir kısmının parasal limitlerin aşılmaması amacıyla bölünerek yapıldığı; şartlar oluşmadığı hâlde Kanun’un 22/a maddesi kapsamında alım gerçekleştirildiği; doğrudan temin ile yaptırılan yapım işlerinde yaklaşık maliyetin belirlenmediği; bazı alımlarda piyasa fiyat araştırmasının yapılmadığı, ayrıca parasal limit dâhilinde gerçekleştirilen alımlarda yasaklılık teyidi ile vergi borcu sorgulamasının yapılmadığı tespit edilmiştir.

A) İhale ile Yapılması Gereken İşlerin Doğrudan Temin Yöntemiyle Parçalara Bölünerek Yapılması

Şirketin yıl boyunca yaptığı bazı işlerin ihale usulü ile yapılması gerekirken doğrudan temin ile parçalara bölünerek yapıldığı görülmüştür.

4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Doğrudan Temin” başlıklı 22’nci maddesinde, “Aşağıda belirtilen hallerde ihtiyaçların ilan yapılmaksızın ve teminat alınmaksızın doğrudan temini usulüne başvurulabilir. d) Büyükşehir belediyesi sınırları dahilinde bulunan idarelerin on beş milyar (2025 yılı için Büyükşehir Belediye sınırları içerisinde bulunan idareler; 800.366,00 TL, Diğer idareler; 266.619,00 TL) aşmayan ihtiyaçları ile temsil ağırlama faaliyetleri kapsamında yapılacak konaklama, seyahat ve iaşeye ilişkin alımlar.

Bu maddeye göre yapılacak alımlarda, ihale komisyonu kurma ve 10’uncu maddede sayılan yeterlik kurallarını arama zorunluluğu bulunmaksızın, ihale yetkilisince görevlendirilecek kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılarak ihtiyaçlar temin edilir.”

"Temel İlkeler" başlıklı 5’inci maddesinde,

“İdareler, bu Kanuna göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumludur.

Aralarında kabul edilebilir doğal bir bağlantı olmadığı sürece mal alımı, hizmet alımı ve yapım işleri bir arada ihale edilemez.

Eşik değerlerin altında kalmak amacıyla mal veya hizmet alımları ile yapım işleri kısımlara bölünemez.

Bu Kanuna göre yapılacak ihalelerde açık ihale usulü ve belli istekliler arasında ihale usulü temel usullerdir. Diğer ihale usulleri Kanunda belirtilen özel hallerde kullanılabilir.” hükümlerine yer verilmiştir.

4734 sayılı Kanun’un 19’uncu maddesine göre açık ihale usulü ile temini gereken ihtiyacın, Kanun’un 22’nci maddesinin (d) bendi için öngörülen parasal sınırların altında kalacak şekilde, adet bazında veya aynı ihale konusu içinde yer alabilecek nitelikteki mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin, kalemlere veya gruplara bölünmek suretiyle aynı Kanun’un 22’nci maddesinin (d) bendine göre temini, 4734 sayılı Kanun’un temel ilkelerine aykırılık teşkil etmektedir.

Yapılan incelemede, Şirket tarafından 2025 yılında gerçekleştirilen araç kiralama, hayvansal/bitkisel ilaç alımları, elektrik malzemesi alımlarının Kamu İhale Kanunu’nda belirtilen ihale usulleri ile alınması gerekirken, kısımlara bölünerek Kanun’da özel alım usulü olarak belirtilen doğrudan temin ile gerçekleştirildiği tespit edilmiştir.

Şirket cevabında, aynı nitelikte görünen alımların tek başına parçalara bölme olarak değerlendirilemeyeceği, bölme yasağının uygulanabilmesi için ihtiyaçların birlikte öngörülebilir olması ve aralarında doğal ve fonksiyonel bütünlük bulunması gerektiği belirtilmiştir. Ancak bulguda da açıkça belirtildiği üzere, özellikle araç kiralama gibi niteliği gereği süreklilik arz eden ve önceden öngörülebilir nitelikteki hizmet alımlarının, farklı dönemlerde tekrar eden şekilde doğrudan temin yöntemiyle gerçekleştirilmesi; hatta bazı araçların sözleşme süreleri sona erdikten sonra aynı yöntemle yeniden temin edilmesi, söz konusu alımların ihale usullerinin uygulanmasını gerektiren bir ihtiyacın parçalara bölünerek doğrudan temin yöntemiyle karşılandığını göstermektedir.

Bu itibarla, rekabeti, eşit muameleyi, güvenilirliği, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanması ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamak amacıyla aynı nitelikte olan ve bütünlük sağlayan alımların, 4734 sayılı Kanun’da yer alan temel ihale usulleriyle gerçekleştirmesi ve doğrudan temin alımlarının Kanun’da belirtilen şartlara uygun olarak kullanılması gerekmektedir.

B) Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılan Alımlara İlişkin Ödemelerde Vergi Borcunun Sorgulanmaması

Şirket tarafından doğrudan temin kapsamında gerçekleştirilen hakediş ödemelerinde, vadesi geçmiş borç durumunu gösterir belgenin aranmadığı görülmüştür.

6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un “Amme Alacağı Ödenmeden Yapılmayacak İşlemler ile İşlem Yapanların Sorumlulukları” başlıklı 22/A maddesine göre; 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamına giren kurumların mal veya hizmet alımları ile yapım işleri nedeniyle hak sahiplerine yapacakları ödemelerde Hazine ve Maliye Bakanlığına bağlı tahsil dairelerine vadesi geçmiş borcun bulunmadığına ilişkin belge aranılması zorunluluğu getirmeye ve yapılacak ödemelerden istihkak sahiplerinin amme borçlarının kesilerek ilgili tahsil dairesine aktarılması zorunluluğu ile kesintilere asgari tutar ve oran getirmeye, kapsama girecek amme alacaklarını tür, tutar, ödeme ve işlemler itibarıyla topluca veya ayrı ayrı tespit etmeye, zorunluluk getirilen ödeme ve işlemlerde hangi hallerde bu zorunluluğun aranılmayacağını ve uygulamaya ilişkin usul ve esasları belirlemeye Hazine ve Maliye Bakanının yetkili olacağı; aynı maddenin devamında takibata selahiyetli tahsil dairesince, bu madde kapsamında getirilen zorunluluğa rağmen borcun olmadığına dair belgeyi aramaksızın ödeme yapanlara ve işlem tesis eden kurum ve kuruluşlara dört bin Türk lirası idari para cezası verileceği hükme bağlanmıştır.

Ayrıca, Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan Seri:A Sıra No:1 Tahsilat Genel Tebliği’nin “V.Amme Alacağı Ödenmeden Yapılmayacak İşlemler ile İşlem Yapanların Sorumlulukları” bölümünde 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamına giren kurumların, mal veya hizmet alımları ile yapım işleri nedeniyle 5.000,00 TL'nin üzerinde yapacakları ödemeler sırasında hak sahiplerinin, Hazine ve Maliye Bakanlığına bağlı tahsil dairelerine vadesi geçmiş borçlarının bulunmadığına ilişkin vadesi geçmiş borç durumunu gösterir belgenin aranılması zorunluluğu getirilmiştir.

Yapılan incelemede, Şirket tarafından doğrudan temin kapsamında gerçekleştirilen alımlara ilişkin ödemelerde, vergi borcu durumunu gösterir belgenin aranmadığı tespit edilmiştir.

Şirket cevabında, vergi borcu sorgulaması ve yasaklılık teyidi bakımından, bazı dosyalarda sorgulama yapılmamış olması ile yapılan sorgulamaya ilişkin çıktının dosyada bulunmamasının farklı durumlar olduğu ifade edilmiştir. Ayrıca, yasaklılık teyidi yükümlülüğünün özellikle 4734 sayılı Kanun’un 22/d maddesi kapsamındaki alımlarda geçerli olduğu, diğer bentler bakımından aynı değerlendirmenin otomatik olarak yapılamayacağı belirtilmiştir.

Ancak gerek dosya üzerinde yapılan incelemelerde gerekse yetkililerle yapılan görüşmelerde, söz konusu sorgulamaların yapılmadığı anlaşılmış, bu kapsamda Şirket tarafından sorgulamanın yapıldığına ilişkin herhangi bir belge de tarafımıza sunulmamıştır.

Ayrıca, Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan Seri:A Sıra No:1 Tahsilat Genel Tebliği’nin “V. Amme Alacağı Ödenmeden Yapılmayacak İşlemler ile İşlem Yapanların Sorumlulukları” bölümünde, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamına giren kurumların mal veya hizmet alımları ile yapım işleri nedeniyle 5.000,00 TL’yi aşan ödemelerde, hak sahiplerinin vadesi geçmiş vergi borcunun bulunmadığına ilişkin belgenin aranılmasının zorunlu olduğu düzenlenmiştir. Bu düzenleme kapsamında, alımın ihale veya doğrudan temin yöntemiyle yapılmış olması hususu yükümlülüğün doğmasını ortadan kaldırmamaktadır.

Bu itibarla, yukarıda açıklanan mevzuat hükümleri uyarınca, şirket tarafından gerçekleştirilen ödemelerde vergi borcu durumunu gösterir belgenin aranması gerekmektedir.

C) Doğrudan Teminli Alımlarda Yasaklılık Teyitlerinin Yapılmamış Olması Parasal limitler dâhilinde doğrudan temin ile gerçekleştirilen satın almalara ilişkin ilgili gerçek veya tüzel kişilerin yasaklılık sorgulamasının yapılmadığı görülmüştür.

11 Temmuz 2023 tarih ve 32245 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılacak Alımlara İlişkin Tebliğ'in "Alımlara İlişkin Uygulama Esasları" başlıklı 4'üncü maddesinin sekizinci fıkrasında, “Kanunun 22 nci maddesinin birinci fıkrasının (d) bendinde belirtilen parasal limitler dahilinde yapılan alımlarda, alım yapılacak gerçek veya tüzel kişinin Kurumun internet sayfasındaki yasaklılar listesinde bulunup bulunmadığı kontrol edilir ve bu kişinin listede bulunduğunun anlaşılması durumunda, söz konusu kişiden alım yapılmaz. Aynı maddenin diğer bentleri kapsamında yapılan alımlarda ise alım yapılacak gerçek veya tüzel kişiye ilişkin yasaklılık teyidi yapılmaz.” denilmektedir.

Anılan mevzuat hükümlerine göre idarelerin parasal sınır dâhilinde doğrudan temin ile alım yapmaları durumunda, alım yapılacak gerçek veya tüzel kişinin yasaklılar listesinde bulunup bulunmadığının Kamu İhale Kurumunun internet sitesi üzerinden kontrol edilmesi ve ilgili kişinin yasaklılar listesinde bulunduğunun anlaşılması halinde söz konusu kişiden alım yapılmaması gerekmektedir.

Yapılan incelemede, Kamu İdaresi tarafından parasal limit dâhilinde gerçekleştirilen doğrudan temin alımlarında Kamu İhale Kurumunun internet sayfasından yasaklılık teyitlerinin yapılmadığı tespit edilmiştir.

Alım yapılacak kişilerin yasaklılık kontrollerinin yapılmaması, ihale yasaklısı olan bir kişiden alım yapılma riskini meydana getirmektedir.

Bu itibarla, 4734 sayılı Kanun'un 22'nci maddesinin birinci fıkrasının (d) bendine göre parasal limitler dâhilinde yapılan alımlarda yasaklılık teyidinin yapılması gerekmektedir.

D) Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılan Bazı Alımlarda Piyasa Fiyat Araştırması Yapılmaması

Şirket tarafından doğrudan temin suretiyle gerçekleştirilen bazı alımlarda piyasa fiyat araştırması yapılmadığı görülmüştür.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun “Doğrudan temin” başlıklı 22'nci maddesinin ikinci fıkrasında; bu maddeye göre yapılacak alımlarda, ihale komisyonu kurma ve 10'uncu maddede sayılan yeterlik kurallarını arama zorunluluğu bulunmaksızın, ihale yetkilisince görevlendirilecek kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılarak ihtiyaçların temin edileceği belirtilerek doğrudan temin ile alımlarda piyasa araştırması zorunlu tutulmuştur.

11.07.2023 tarih ve 32245 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan ve 01.02.2024 tarihinde yürürlüğe giren Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılacak Alımlara İlişkin Tebliğ'in “Alımlara ilişkin uygulama esasları” 4'üncü maddesinin ikinci fıkrasında; doğrudan temin ile yapılacak alımlar için onay belgesi düzenlenmesi, onayı takiben harcama yetkilisince görevlendirilen kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılması ve buna ilişkin belgelerin dayanakları ile birlikte onay belgesine eklenmesinin zorunlu olduğu belirtilmiştir.

Yapılan incelemede, doğrudan temin ile gerçekleştirilen bazı doğrudan teminle yapılan alımlara ilişkin ödeme emri belgesi eklerinde piyasa fiyat araştırmasına ilişkin belgelerin yer almadığı görülmüştür. Piyasa fiyat araştırması yapılmaksızın gerçekleştirilen bu alımlarda, mal veya hizmetin rayiç değerinden yüksek bedelle temin edilmesi ve kamu kaynağının verimsiz kullanılması riski doğmaktadır.

Bu itibarla, doğrudan temin ile yapılan alımlarda ihale yetkilisince görevlendirilecek kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılması ve buna ilişkin belgelerin dayanakları ile birlikte onay belgesine eklenmesi gerekmektedir.

E) Doğrudan Teminli Yapım İşlerinde Yaklaşık Maliyetin Belirlenmemesi

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 22'nci maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi kapsamında doğrudan temin ile gerçekleştirilen yapım işlerinde, fiyat araştırmasının Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nde öngörülen yaklaşık maliyetin hesaplanmasına ilişkin esas ve usullere göre yapılmadığı; işin bünyesine giren imalatların ne miktarda yapılacağının metraj listeleriyle belirlenmediği tespit edilmiştir.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun "Doğrudan Temin" başlıklı 22'nci maddesinde, bu madde kapsamında yapılacak alımlarda ihale komisyonu kurma zorunluluğu bulunmaksızın, ihale yetkilisince görevlendirilecek kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılarak ihtiyaçların temin edileceği hükme bağlanmıştır.

11.07.2023 tarih ve 32245 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan ve 01.02.2024 tarihinde yürürlüğe giren Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılacak Alımlara İlişkin Tebliğ'in “Alımlara ilişkin uygulama esasları” 4'üncü maddesinin dördüncü fıkrasında; bu kapsamında gerçekleştirilecek yapım işlerinde fiyat araştırmasının, Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nde belirlenen yaklaşık maliyetin hesaplanmasına ilişkin esas ve usullere göre yapılmasının zorunlu olduğu açıkça ifade edilmiştir. Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nin "Yaklaşık maliyetin hesaplanmasına esas miktarların tespiti" başlıklı 9'uncu maddesinin (ç) bendinde ise metraj listelerinin hazırlanmasının; ihale konusu işe ait proje ve mahal listelerindeki ölçü ve tariflere göre işin bünyesine giren imalatların hangi kısımda ve ne miktarda yapılacağının belirlenmesi amacıyla düzenleneceği hüküm altına alınmıştır.

Yapılan incelemede, doğrudan temin ile gerçekleştirilen yapım işine ilişkin fiyat araştırmalarında, işin bünyesine giren imalatların ne miktarda yapılacağı metraj listeleriyle belirlenmeksizin yalnızca imalat kalemlerinin belirtildiği görülmüştür. Bu durum, isteklilerin ne kadar iş yapacağını bilmeden teklif vermesine yol açmakta; sağlıklı bir piyasa fiyat araştırması yapılmasını ve gerçek maliyetin tespitini engellemektedir.

Bu itibarla, doğrudan temin kapsamında gerçekleştirilecek yapım işlerinde fiyat araştırmasının, yapılacak imalat miktarlarının metraj listeleriyle belirlenmesi suretiyle Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nde öngörülen esas ve usullere uygun biçimde yürütülmesi gerekmektedir.

F) Şartlar Oluşmadığı Halde 4734 Sayılı Kanun'un 22/a Maddesinin Uygulanması

İhtiyaçla ilgili gerçek veya tüzel tek bir kişinin söz konusu ihtiyacı karşılayabileceğine dair tespit bulunmadığı hâlde, Şirket tarafından 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 22/a maddesi kapsamında gerçekleştirildiği görülmüştür.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun "Temel İlkeler" başlıklı 5'inci maddesinde, ihalelerde açık ihale usulü ve belli istekliler arasında ihale usulünün temel usuller olduğu, diğer ihale usullerinin Kanun'da belirtilen özel hâllerde uygulanabileceği hüküm altına alınmıştır. Aynı Kanun'un "Doğrudan temin" başlıklı 22'nci maddesinin (a) bendinde ise ihtiyacın sadece gerçek veya tüzel tek kişi tarafından karşılanabileceğinin tespit edilmesi hâlinde, ilan yapılmaksızın ve teminat alınmaksızın doğrudan temin usulüne başvurulabileceği belirtilmiştir. Öte yandan, 4734 sayılı Kanun'un 53'üncü maddesine istinaden hazırlanmış olan Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılacak Alımlara İlişkin Tebliğ'in "İhtiyacın gerçek veya tüzel tek kişiden temini" başlıklı 11'inci maddesinin birinci fıkrasında; alım yapılmadan önce, alımın gerçek veya tüzel tek kişiden yapılma sebeplerinin ayrıntılı, net ve objektif bir biçimde ortaya konularak anılan bentte belirtilen hükümlerin uygulanabilir olmasını sağlayan sebeplerin ayrıntılı şekilde belirtileceği ve bu sebeplere ilişkin belgelerin onay belgesine ekleneceği; mal alımları için ihtiyacın niteliği, ihtiyaç konusu malın ayrıntılı teknik özellikleri ve ne amaçla kullanılacağı, bu amacı en az aynı verimlilik, etkinlik ve fonksiyonellikle karşılayabilecek diğer ürün/model/marka vb. bulunup bulunmadığı ile bulunmuyorsa sebepleri, ihtiyaç konusu malı satan başka firmaların olup olmadığı gibi hususların da tespit edilip bunlara ilişkin belgelerin onay belgesine ekleneceği hüküm altına alınmıştır.

Yapılan incelemede, 5.400.000,00 TL tutarındaki yapım işinin, ihtiyacı karşılayabilecek tek bir gerçek veya tüzel kişinin varlığına ilişkin herhangi bir tespit ve belge bulunmadığı hâlde anılan Kanun'un 22/a maddesi kapsamında doğrudan temin ile gerçekleştirildiği tespit edilmiştir. Söz konusu alım niteliği itibarıyla piyasada birden fazla tedarikçi tarafından karşılanabilecek nitelikte olup, ihale yapılmadan alım yapılması mevzuata aykırılık teşkil etmektedir.

Bu itibarla, herhangi bir ihtiyacın 4734 sayılı Kanun'un 22/a maddesi kapsamında temin edilebilmesi için ihtiyacın sadece gerçek veya tüzel tek kişi tarafından karşılanabileceğinin somut biçimde tespit edilmesi ve belgelendirilmesi zorunludur. Bu şartların oluşmadığı durumlarda söz konusu ihtiyaçların, tutarına ve niteliğine göre aynı Kanun'un 22/d bendi kapsamında ya da temel ihale usulleri çerçevesinde temin edilmesi; bu suretle rekabet ortamının sağlanması ve kamu kaynaklarının verimli kullanılması gerekmektedir.